Người Ê đê: Một xã hội mẫu quyền

Người Ê đê: Một xã hội mẫu quyền

Tác giả Anna De Hautecloque Howe
Ngôn ngữ Tiếng Việt
Lĩnh vực Văn hóa - Xã hội
Dịch giả Nguyên Ngọc & Phùng Ngọc Cửu
Đơn vị xuất bản Nxb Văn hóa dân tộc
Giá sách 89.000 VND


Công trình nghiên cứu cơ bản và đặc sắc về chế độ mẫu quyền Ê Đê

Ngay đầu thời hậu chiến, một sinh viên khoa dân tộc học mang trong túi dết của mình mấy từ ma thuật: mẫu hệ (anh ta không hề ngờ rằng trong huyết quản mình tải đầy virus chữ với nghĩa) cùng những hoá thân hiện đại của nó, nào là hậu duệ theo dòng mẹ nào là sự ở rể, nổi tiếng hơn nhiều những thứ tương đương với chúng trong dòng phụ hệ-; lại còn có giống chim còn quý hiếm hơn nữa, là cái bào tộc, được người Úc độc quyền A Nam - Á, nơi các nhà khảo cứu Anglo - Saxon và Hòa Lan đã đi trước chúng ta khá xa, có một số từ ngay khi được phát âm lên hoặc vừa bắt gặp trên một trang sách cũng đã đủ khiến anh chàng thí sinh khoa dân tộc học run lên vì sốt ruột: Naga, Katchins, Ifagao, Kalinga, Négritos hay Sémangs, Bataks, Minangkabau,... Đối chọi với họ, ngoài công trình tổng hợp do nhà thám hiểm Henri Maitre thử nghiệm, ta chỉ có một tác phẩm khoa học duy nhất, nhưng có giá trị cao, của đức cha Kemlin viết về người Rơngao. P.P Guilleminet còn chưa xuất bản những tác phẩm chính của ông nói về những người láng giềng Bana của họ. Trong khu vực người “mọi”, có thể tìm thấy những giấc mơ phiêu lưu ở hai bộ lạc vừa kể trên, và cả ở người người “Djarai" được nghiên cứu bởi một nhân vật thật ý nhị, là đức cha Guerlach, mà tên tuổi có lúc đã lu mờ khi ông giúp đỡ những bước khởi đầu của một tên phịa chuyện bợm bãi, mệnh danh là “nam tước” Mayréna, kẻ đã tự xưng là “Marie đệ nhất, vua của những người Xơ-đăng”.

Song chính những người Ê Đê vào thời kỳ đó đã mê hoặc tôi, nhà dân tộc học tập sự, nhờ công trình của vị công sứ tiên phong Léopold Sabatier. Có được họ rồi, thì chẳng ai còn có thể khiến ta thèm muốn nữa: “Chế Độ Mẫu Hệ” Vĩnh cửu (chế độ này cũng thấy có ở những người anh em phương Bắc của họ[1]), một nền văn học truyền khẩu tuyệt vời được Léopold Sabatier và Dominique Antomarchi dịch lại một cách đặc sắc, những ngôi nhà dài nguy nga, và hiện tượng đặc thù mà họ đã bảo tồn thật tốt: hai bào tộc.

Ở một chỗ khác, tôi đã kể tôi đã bị choáng ngợp như thế nào khi đặt chân đến Đắc Lắc, nhìn thấy người Ê Đê và nghe được ngôn ngữ của họ. Tôi thậm chí còn có cơ hội tham dự lễ ngă yang asei mlei của một người bạn, một loạt các lễ hiến sinh đầy ấn tượng cùng các hội hè đình đám trải dài suốt hơn một tuần lễ. Nhưng Bác sĩ Bernard Y. Jouin, người lúc đó đang điều hành Ty Y tế vùng Buôn Mê Thuột nơi ông tiến hành song song một công trình nghiên cứu dân tộc học tuyệt vời về bộ lạc này, đã thuyết phục tôi nên thâm nhập vào một “thực địa còn nguyên sơ”, hướng tôi đến một tộc người hẻo lánh mà  các y tá của ông ta đã cung cấp cho ông những thông tin rất lý thú. Năm năm sau “xếp” của tôi từ chối không chịu để tôi hoàn thành sứ mạng biết bao mơ tưởng với xứ người Ê Đê, sứ mạng mà ông Hiệu trưởng trường Viễn - Đông Bác cổ dành cho tôi, để rồi bất ngờ vội vã (subito presto) gửi tôi đi... Togo.

Giấc mơ của tôi đã được thực hiện bởi Anne de Hauteclocque, và tôi tin rằng bà đã đi xa hơn nhiều so với tôi nếu tôi đã tự làm lấy công việc nghiên cứu và phân tích. Vì nhiều lý do khác nhau: bà đã không bị bối rối bởi những trải nghiệm ở một thực địa đầu tiên rất hấp dẫn và ở gần ngay đó; cung cách tư duy của một người nguyên là nhà toán học và lại được đào tạo thành nhà Phi châu học khiến bà có thể khám phá ra nhiều dữ kiện khác nhau; cuối cùng do là phụ nữ bà đã có thể sống thực sự trong lòng một xã hội nơi mà sự phụ thuộc về mặt gia đình cùng việc cư trú được quyết định chủ yếu bởi “các chị và các mẹ”.

Thật thế, “mẫu quyền” là qui tắc điều hòa chủ đạo của xã hội này; trong khi ở mọi nơi khác trong các cấu trúc sơ đẳng, việc trao đổi phụ nữ là cốt lõi của hệ thống thì ở người Ê Đê chính việc đổi chác đàn ông đóng vai trò này. Để châm biếm thái độ kiêu căng của các vị lãnh đạo truyền thống của họ cùng các công chức (thời bấy giờ hầu hết thuộc bộ lạc trội nhất của Đắc Lắc), những người Mnông Gar, dẫu cũng theo chế độ mẫu hệ và ở rể, chỉ cần nhắc nhở như một biệt lệ rằng ở người anak Êđê chính phụ nữ là người “mua” (ruăt) đàn ông. Chính sự dị biệt sâu xa này giữa hai tộc người có một hệ thống hài hòa[2] cùng một định hướng đã giúp tôi phân biệt đuợc các cấp độ, coi hệ thống của người Ê Đê là thuộc cấp độ “mạnh”. Việc tập họp quần thể các thị tộc thành hai bào tộc ngoại hôn càng làm đậm hơn đặc tính này.

Ta thấy tầm quan trọng về mặt lý thuyết của một tác phẩm dành cho một xã hội như vậy, nhất là khi, như trong công trình này, việc nghiên cứu được tiến hành một cách thông minh và tỉ mỉ để phát hiện trong các chi tiết thích đáng một cơ chế xã hội  đặc biệt phức tạp. Để dẫn chứng, tôi xin nhắc lại rằng Francoise Héritier, trong tác phẩm Thực hành quan hệ gia tộc[3] từ nay đã thành kinh điển của bà, đã rất quan tâm đến luận văn của Anne Hautecloque được bảo vệ non  một năm trước đó.

Trong một lời nói đầu không thể nói hết sự phong phú của một quyển sách như vậy. Chúng tôi chỉ xin nêu ở đây mấy nhận xét. Vẻ oai vệ của các phụ nữ Ê Đê, giọng nói oang oang của họ mà du khách không thể không đem so sánh với sự lẩn khuất của các nàng láng giềng người Việt của họ có thể thường khiến người ta có ảo tưởng về một sự đảo ngược có lợi cho họ đối xứng với sự ưu thắng áp đảo của giống đực trong các hệ thống phụ hệ. Chẳng hề như vậy. Trong phần kết luận của mình, Anne de Hauteclocque thậm chí còn cho rằng có một vấn đề quan trọng được đặt ra, “vấn đề vị trí của người đàn ông trong xã hội Ê Đê, là xã hội mẫu quyền, được xác định bằng uy quyền và trách nhiệm trên bình diện kinh tế và xã hội, không bỏ qua yếu tố tâm lý luôn luôn là quan trọng”. Ở một đoạn sau, bà nhấn mạnh rằng “vị trí đó được đặt trên một thế cân bằng rất thường khi tế nhị, ở giữa những vị trí mà ông ta chiếm giữ trong dòng họ mẹ của ông và trong dòng họ của vợ ông". Bởi không nên quên rằng người phụ nữ sở hữu tài sản và gia sản; tuy nhiên chính ông ta lại là người quản lý, và có thể trở thành một mdrong, một người có quyền thế (X. Ch. 2, tr. 71). Ông ta sẽ trở nên người có uy quyền bằng một loạt các lễ hiến sinh tốn kém cho chính bản thân mình, gọi là ngă yang asei mlei, bằng cách sử dụng của cải của vợ mình. Điều rất có ý nghĩa là “tất cả những gì liên quan đến sự giàu có và quyền thế nơi người Ê Đê đều thuộc lĩnh vực tôn giáo hơn là lĩnh vực kinh tế, các cơ sở cụ thể của lĩnh vực này (kinh tế) được chuyển lên cấp độ ý thức hệ để thể hiện thành quyền lực và quyền hành. Về quyền hành, thì nó luôn được thực thi bởi những người đàn ông: các dam dei, tức chú bác và anh em của người vợ, khi phải đại diện cho bà và bảo vệ các quyền lợi của bà, và về phía người đàn ông thì cũng bởi các chú bác và anh em của ông ta, và cuối cùng bởi chính người chồng.

Việc phân chia xã hội Ê Đê thành hai bào tộc - bất đối xứng về số lượng các thị tộc: một tên gọi cho bên này và mười lăm cho bên kia - điều này giả định một hậu cảnh nhị nguyên cho phép tác giả nói đến một “gia tộc mở rộng”: một cá nhân nào đó sẽ hoặc là bà con cùng huyết thống với bạn, hoặc là quan hệ thông gia với bạn. Thế nhưng một cuộc nghiên cứu tỉ mỉ và cụ thể cơ chế xã hội này sẽ cho thấy rõ tầm quan trọng hàng đầu của dòng họ và nhất là một nhánh dòng họ của ông ta, và của go êsei “nồi cơm”. Chính ở cấp độ của nhánh dòng họ - những người sống trong một căn nhà dài - được thực hiện chẳng hạn việc nhận nuôi một đứa con gái để bảo đảm cho việc nối dõi, hoặc việc thay thế ông chồng đã chết (tr. 198). Còn về phần go êsei, nó là “tế bào cơ bản của xã hội Ê Đê”, đơn vị sản xuất và tiêu thụ mà các thành viên của nó hoàn toàn liên đới về mặt tôn giáo và trong lòng đơn vị này không thể có chuyện “sinh sự” ( tr. 204).

Đây chỉ là một cái nhìn thoáng qua về sự phong phú đặc biệt của công trình nghiên cứu tổ chức xã hội này. Tuy nhiên ta có thể rút ra ở đây những dữ kiện và những cách nhìn phong phú về  các quan niệm tôn giáo của người Ê Đê, bổ sung và làm hài hoà những dữ kiện trước đây đã được Bernard Y. Jouin và Albert Maurice cung cấp. Một nhà nghiên cứu dân tộc học pháp lý sẽ phải tham khảo tác phẩm này, bởi những trường hợp cụ thể mà tác giả xem xét đã soi sáng tinh thần pháp lý sâu sắc của xã hội này vốn có một bộ luật tục có thể so sánh với các adat của những xã hội Nam Á khác. Bộ luật tục này đã được Sarbatier phát hiện và Antomarchi dịch, nhưng trong tác phẩm này ta thấy nó sống thực như thế nào. Nền văn hóa vật chất, không bị bỏ quên, được trình bày thu gọn, là đối tượng của chương thứ nhất.

Xin chớ vội nhầm: khi tác giả giới thiệu cuốn sách của mình như một sưu tập đơn giản các tài liệu, thì dưới cái tên gọi ấy lại là một cái gì đó khác hẳn. Các nhận xét và suy ngẫm kèm theo “những sự việc được quan sát, nghe thấy và trải qua” xác nhận điều đó, nếu cần thiết phải như vậy. Giá trị của chúng bắt nguồn từ chính giá trị của các tài liệu. Các tài liệu này được thủ đắc bằng một sự quan sát thật sự có tính tham gia: Aduon Bruăt (tên gọi kỹ thuật du nhập này được gán cho bà đã diễn tả đúng mức độ thâm nhập của bà vào nhóm người được nghiên cứu) đã chọn lựa “dân tộc học - lối sống”: bà đã tiến hành việc điều tra của mình trong ngôn ngữ của những người chủ tiếp đón bà và chia xẻ cuộc sống thường nhật của họ, sống trong một ngôi nhà dài và tham gia lao động cùng họ, kể cả lao động nương rẫy.

Thật là kỳ lạ là phần đông thường quan sát lối sống này từ xa, chỉ chú ý khía cạnh hay hay, là lạ của nó, trong khi khía cạnh đó hoàn toàn là thứ yếu, chỉ kéo dài có vài ba ngày.  Dù nguồn gốc của chúng ta là gì đi nữa thì chúng ta cũng từ chính bản thể của mình (hay là cái bản thể khi ấy bộc lộ ra?), từ môi trường, từ không gian, từ thời đại của mình bước ra để đi vào một cái thường nhật khác, cái thường nhật khác ấy, dầu sau đó ta có làm gì đi nữa,  thì nó vẫn cứ còn sống đấy bằng sức nặng riêng của nó với  một cường độ không ngờ; rồi ta sẽ mang nó như một con thú có túi mang đứa con của nó - nhưng là một đứa con được che dấu và không bao giờ già đi. Những đau khổ về tinh thần và nhất là về thể xác (ngay cả khi chúng để lại các vết tích) phải chịu đựng rồi cũng tan biến đi và cái giai đoạn ấy kết tinh lại thành một thứ kho báu riêng tư mà - giống như lão Harpagon - ta luôn mang chở như một tài sản vô giá; tuy nhiên ở đây có một điều khác: ta lại thích tiết lộ cho người khác một phần những gì chứa đựng trong đó.

Làm sao có thể nghi ngờ rằng thành công của Anne de Hauteclocque là do ở cường độ của trải nghiệm bà đã sống, nó nâng đỡ tài năng mà bà đã chứng tỏ trong khi tái hiện lại nó.

Dù chẳng muốn làm tổn thương đức khiêm tốn của bà (cái đức khiêm tốn đã khiến bà gọi một công trình quan trọng như thế này là "tư liệu", rút phần kết luận của bà chỉ đơn giản thành một bản "tổng kết tạm thời"), tôi chỉ muốn nhắc lại rằng vào thời kỳ mà Anne de Hauteclocque sống ở Buôn Põk, các sĩ quan miền nam Việt Nam và các cố vấn Hoa Kỳ của họ rất hiếm khi liều lĩnh đến nơi này chỉ cách thủ phủ của vùng Cao nguyên có 22 cây số: các du kích “Việt cộng” đầy rẫy và cái tên của bà chẳng xa lạ gì với họ.

Việc quyết định tham gia vào đời sống hàng ngày của nhóm người bất chấp hiểm nguy theo một cách nào đó đã làm tăng giá trị của vốn sống. Chính vốn sống đó đã khoác lên các chi tiết chuyên môn nhất một hương vị quá thường vắng mặt trong rất nhiều tác phẩm. Trong quyển sách này Anne de Hauteclocque đã biết kết hợp tính chặt chẽ khoa học với một lối viết thượng thừa và phục hồi chất máu thịt của đời sống cho những sơ đồ tri thức.

Georges Condominas


[1] Lúc bấy giờ chúng tôi thậm chí cũng còn chưa có được cả những dữ liệu đầu tiên của công trình đồ sộ do Jacques Dournes viết về xã hội Gia Rai.

Các chú thích trong sách này là của tác giả. Các chú thích của người dịch thì đều có ghi thêm ký hiệu:(ND).

[2] "Chúng tôi goi là hài hoà một chế độ trong đó quy tắc về cư trú giống với quy tắc về huyết tộc. Một chế độ có huyết tộc theo dòng mẹ và cư trú ở rể là hài hoà, và một chế độ có huyết tộc theo dòng cha và cư trú tòng phu cũng vậy" (Cl. Levi- Strauss, Cơ cấu sơ đẳng hệ tộc, Paris, PUF, 1949, tr.270.

[3] Paris, Gallimard-Le Seuil, 1881, tr. 56-62, tr.64.



NHỮNG BÌNH LUẬN CỦA THÀNH VIÊN

đây là đề tài rất hay. mình là người con của Tây Nguyên. Cảm ơn Sachhay đã up bài này lên.


Kho tàng văn hóa Tây nguyên rất là đồ sộ. Không phải ai cũng am hiểu tường tận văn hóa của cư dân bản địa nơi đây. Tôi một người dân Tây Nguyên với ham muốn hiểu sâu về vùng đất mà mình đang sống. Khổ nổi không có nhiều sách vở và tài liệu nói rõ về vùng đất này. Mong muốn SachHay.com giới thiệu vài quyển sách nói rõ về vùng đất này. Cảm ơn!


Xem thêm

Đăng ký hoặc Đăng nhập để được bình luận


NHỮNG CUỐN SÁCH KHÁC TRONG TỦ SÁCH TÂY NGUYÊN Xem tất cả >>


Sách đọc nhiều nhất

Nghệ nhân và Margarita

Tác giả: Mikhail Bulgacov

Nhóc Nicolas - Trọn bộ 6 quyển

Tác giả: René Goscinny - Sempé

Nghĩa vụ học thuật

Tác giả: Donal Kennedy

Chiến tranh và Hòa bình

Tác giả: L. Tolstoi

Suối nguồn

Tác giả: Ayn Rand


SÁCH MỚI

Ý niệm đại học Ý niệm, theo đúng nghĩa, không phải là “sáng kiến” chủ quan, mà là kết quả của lao ...