Côi cút giữa cảnh đời

Côi cút giữa cảnh đời

Tác giả Ma Văn Kháng
Ngôn ngữ Tiếng Việt
Lĩnh vực Văn học Thiếu nhi
Năm xuất bản 2012
Đơn vị xuất bản Nxb Hội Nhà văn
Giá sách 60.000 VND


Bạn tôi, nhà thơ Vũ Quần Phương, đọc Côi cút giữa cảnh đời  có trang ứa nước mắt, có đoạn muốn gào lên. Tôi, để thử kiểm tra mình, cố đọc với một sự tỉnh táo, một “gián cánh”, thế mà cho đến cuối truyện rồi cũng không cầm được…

Cuốn sách chất đầy những đau khổ, oan khiên lên thân phận ba bà cháu còm cõi, bơ vơ. Nếu chỉ là đau khổ và oan khiên thì chỉ làm nẩy ở người đọc sự uất ức, phẫn nộ. Người ta miems môi nghiến răng. Nhưng để làm rơi được giọt nước mắt thì phải có một cái gì khác, hoặc cao hơn sự căm giận, sự phẫn nộ. Cái đó chỉ có thể khơi gợi được ở cái thiện, cái đẹp và tình người. Chưa thể nói ở đây cái thiên, tình người đã thắng, đã vượt lên được cái ác, đã đè bẹp được những tâm địa tối tăm. Nhưng nó đã có thể tồn tại mà không bị vùi dập. Và tôi nghĩ đó là một chiến thắng của tác giả.

Quả là từ nhiều chục năm nay, nói đến hiện thực trong văn học chúng ta, bên những mặt tích cực, phấn chấn, hào hùng được mieu tả một cách hào phóng, thì những mảng tối, những bóng đen ta còn quá gượng nhẹ, hoặc né tránh. Biết nói thế nào khi trong đời sống cáci xấu cái ác không là là mặt chính, là bản chất, nhưng rồi, không biết “ma đưa lối, quỷ đưa đường “thế nào mà rồi bóng rối đã lấn dần ánh sáng và biết bao nhiêu con người lao động lương thiện lầm vào đau khổ, thậm chí tuyệt vọng. Cuốn sách của Ma Văn Kháng đã vục vào cái sự thật tối tăm oan khổ đó như nhiều cuốn sách khác. Nhưng thật lạ, anh lại đưa con người vào quỹ đạo những tình cảm nhân hậu, tốt lành. Có thể nói đó là một hiệu quả thanh lọc, tẩy rửa. Cái hiệu quả thanh lọc này vốn giành cho nghệ thuật; và dường như cũng chỉ có nghệ thuật đích thực, nghệ thuật cao hơn cuộc đời mới làm nổi.

Tác giả đứng ở vị trí cậu bé Duy khi 15 tuổi nhìn lại 10 năm tuổi thơ của mình. Ngây thơ, bé bỏng, vụng dại mà trí tiệ, thông minh, sắc sảo, với một bản năng tự nhiên hướng về cái thiện mà trường đời là thầy. Và trường đời, đối với bé Duy, lại là những khổ đau bất công và đắng cay. Nhưng cái thiện ở Duy không nẩy sinh ngẫu nhiên, vì nó có sự ươm mầm ở một phía khác – Đó là bà nội, như một nhân vật cổ tích; là đứa em còi cọc như một đòi hỏi che chở; và không ít gương mặt khác trong cuộc sống như là điểm tựa tình thần cho con người. Duy cho ta hình ảnh một sự chống chọi để vượt lên bao đau khổ, oan khổ mà không quá tầm với tuổi lên mười, mà không cường điệu, giả tạo. Từ bé Duy, một câu hỏi đặt ra cho xã hội: bối cảnh nào, đất đai nào đã gieo trồng được những mần cây ấy? Dứt khoát không phải tiền bạc, sự giàu có, dư dật, sức mạnh quyền lực, thói ăn trên ngồi trốc, sự móc ngoặc và những liên minh ma quỷ. Và một chọn lựa cho số đông các bậc bố mẹ; hạnh phúc lớn nhất cho mỗi đơn vị gia đình, không thể là của cải, tiền tài, sự giàu sang, mà là những đứa con nên người, những đứa con như sự tiếp tục của cuộc đời.

Trên 200 trang sách, đọc một thôi, không có gì khúc mắc, tất cả đều dễ hiểu,  tưởng như không có nghệ thuật. Chúng ta đã ở vào cái lúc nghĩ về nghệ thuật là không đơn giản, là nhiều tầng nhiều nghĩa, là văn bản để ngỏ, là giọng điệu… Thậm chí phải là khó hiểu, phải đọc nhiều lần, thậm chí sau nhiều lần rồi vẫn có thể không hiểu, hoặc ai muốn hiểu thế nào thì tùy. Điều đó đúng thôi, vì lẽ tồn tại của nghệ thuật phải là những tìm tòi để không quanh quẩn, lặp lại nhau, lặp lại mình, Nhưng rốt cục, hướng phát triển của nghệ thuật vẫn phải là nhằm vào sự đa dạng, đa thành chứ không phải quyền uy của một giọng điệu. Cuốn sách của Ma Văn Kháng ai đọc cũng hiểu, đọc một lần là hiểu, và xem ra  cũng chỉ có một tầng nghĩa thôi. Ấy vậy mà tôi lại nghĩ, đó mới là hoặc vẫn là nghệ thuật đích thực. Cuốn sách hướng về một cuộc sống diễn ra quanh ta, với lô gich tự nhiên của nó, và với sự tiếp nhận tự nhiên ở từng người. Tác giả không can thiệp vào cả hai. Không lên giọng ồn ào để khuyên nhủ hoặc răn dạy, ép buộc. Cũng không thờ ơ, bàng quan, khách quan. Đi giữa hai cực ấy, Côi cút giữa cảnh đời mang một tiếng nói mới, so với nhiều cuốn trước đây, kể cả cuốn gần đây nhất của Ma Văn Kháng: Đám cưới không có giấy giá thú.

Cuốn sách mạnh mẽ đẩy ta vào giữa giòng sống hôm nay với cảm hứng lớn là cảm hứng sự thật, với sự bất bình, và khát vọng bao trùm là khát vọng dân chủ; cũng đồng thời cho ta một sự gắn nối với văn mạch truyền thống là chủ nghĩa nhân văn và tình thương yêu con người. Nhìn gần một chút, văn mạch đó được tính từ Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Hai đứa trẻ của Thạch Lam, Chuyện người hàng xóm của Nam Cao, Cỏ dại của Tô Hoài, Sống nhờ của Mạnh Phú Tư, Quê nội, Tảng sáng của Võ Quảng… Và nhìn rộng ra là những Không gia đình, Những tâm hồn cao cả, Tôm Xoiơ… Nằm ở giao điểm đó, cuốn sách hội được sức mạnh từ hai phía.

Ghi lại mấy nhận xét và cảm nghĩ nay tôi tuyệt không có ý định “quảng cáo’ cho cuốn sách, bởi tôi tin ở sức hút tự thân của nó. Vả lại, với ba ngàn bản, đó chỉ là con số ít ỏi trong biển sách hôm nay. Hẳn chắc nó sẽ không được đọc ồ ạt, và cũng không làm vui cho những ai mong tìm sự giải trí qua giờ. Phần tôi, tôi tin cuốn sách có một sức ngấm lâu và sâu. Chỉ tiếc là, cuốn sách với giá trị cảnh bảo của nó, giá được ra đời sớm hơn, và đến được với tất cả những ai có lương tâm và trách nhiện quản lý xã hội, biết đâu cuộc sống chúng ta sẽ đỡ bớt nặng nề, dẫu chỉ là chút đỉnh. Nhưng sự ra đời của nó, ở thời điểm hôm nay vẫn không muộn.

Giáo sư Phong Lê



Đăng ký hoặc Đăng nhập để được bình luận


NHỮNG CUỐN SÁCH KHÁC TRONG TỦ SÁCH VĂN HỌC THIẾU NHI Xem tất cả >>


Sách đọc nhiều nhất

Nghệ nhân và Margarita

Tác giả: Mikhail Bulgacov

Nhóc Nicolas - Trọn bộ 6 quyển

Tác giả: René Goscinny - Sempé

Nghĩa vụ học thuật

Tác giả: Donal Kennedy

Chiến tranh và Hòa bình

Tác giả: L. Tolstoi

Suối nguồn

Tác giả: Ayn Rand


SÁCH MỚI

Ý niệm đại học Ý niệm, theo đúng nghĩa, không phải là “sáng kiến” chủ quan, mà là kết quả của lao ...