Ngày đăng : 08/01/2010
Những câu chuyện thành ngữ

Những câu chuyện thành ngữ

Tác giả Dương Thu Ái - Nguyễn Kim Hanh (biên soạn)
Ngôn ngữ Tiếng Việt
Lĩnh vực Văn học Việt Nam
Năm xuất bản 2008
Đơn vị xuất bản Công an nhân dân
Giá sách 37.000 VND
Số trang 290

Thành ngữ là một bộ phận không thể thiếu trong văn học dân gian… Thành ngữ và tục ngữ có quan hệ gần, đôi khi cũng khó phân biệt một cách thật rành rẽ một ngữ liệu là thành ngữ hay tục ngữ.

 

Nhưng nói chung, tục ngữ là những câu hoàn chỉnh diễn đạt trọn vẹn một ý nghĩa: "Già được bát canh, trẻ được manh áo mới"; "Già ăn trẻ lại, gái ăn đắt chồng"; "Đường đi những lách cùng lau, cha mẹ tham giàu ép uổng duyên con"… Thành ngữ thường là những cụm từ cố định diễn đạt một khái niệm, hoặc có vần điệu như: "Già kén kẹn hom"; "Lợn đầu cau cuối", hoặc đối nhau như: "Bèo hợp mây trôi"; "Nằm sương gối đất", đôi khi chỉ mang tính thông báo: "Anh hùng đa nan"; "Ác như hùm". Thành ngữ "Xẻo chân cho vừa giày" (Tước túc thích lý) gắn liền với câu chuyện: Ngày xưa có chuyện lạ. Có một người đi mua giày. Giày thì nhỏ, mà chân thì to. Anh ta bèn lấy dao xẻo chân đi để xỏ cho vừa giày…

 

Thành ngữ là thành phần không thể thiếu trong ngôn ngữ thông thường, là lợi khí sắc bén trong giao tiếp, làm cho lời nói thêm trau chuốt, có hình ảnh giàu màu sắc. Thành ngữ giúp cho nội dung thông báo chắc gọn, mang tính truyền đạt, thuyết phục cao, lại có khả năng bày tỏ thái độ và tình cảm của người nói hay người viết; Phê phán người cay nghiệt, sống không phân biệt đúng sai, phải trái: "Bà La sát"; "Bìm bịp leo nhà gạch"…, khinh thường kẻ huyênh hoang khoác lác: "Anh hùng rơm"; "Một tấc đến trời". Chê người thiển cận: "Cóc ngồi đáy giếng". Phê phán người chủ quan, tin kẻ không đáng tin: "Gửi trứng choác"; "Thách nhà giàu húp tương". Chê người nói không suy nghĩ kỹ: "Bí ba bí bét"; "Lời nói đọi máu"…, an ủi người vừa làm lỡ một việc gì đó: "Thua keo này bày keo khác" vv…


Trong cuộc sống  hầu như ai cũng biết vận dụng thành ngữ trong đối thoại, ứng xử hàng ngày. Thành ngữ đã trở thành vốn từ vựng quý của mỗi người, nhưng không phải ai cũng biết xuất xứ của ngữ liệu mình thường xuyên dùng. Đó cũng là điều rất  đáng  tiếc.

 

Kho tàng thành ngữ Việt Nam vô cùng phong phú, phần lớn do nhân dân lao động sáng tạo, một phần được tiếp nhận qua sàng lọc, lựa chọn từ nhiều nền văn hoá khác nhau như Pháp,  Lào, Nga… đặc biệt là Trung Quốc. Những câu chuyện thành ngữ trên có xuất xứ phần nhiều từ giai thoại Trung Quốc nhưng cũng gián tiếp gợi mở, giới thiệu nguồn gốc ra đời của thành ngữ Việt Nam. Làm bất cứ việc gì cũng đều phải tập trung hết tinh lực vào đó thì mới thành công: "Chí không phân thì thần không sáng". Trong cùng một thời gian, mắt không thể nhìn được hai đích mà vẫn sáng, tai không thể nghe được hai âm thanh mà vẫn rõ. Ở Việt Nam có thành ngữ tương tự: "Bắt cá hai tay"; Thành ngữ: "Cưỡi gió đạp sóng " (Thừa phong phá lãng), chỉ những người có chí hướng lớn, có khí phách hào hùng, dám vượt qua mọi khó khăn dũng cảm vượt lên phía trước. Việt Nam có thành ngữ tương tự: "Đạp bằng sóng gió".

 

Thành ngữ: "Đàn gảy tai trâu", nhiều người cho rằng đó là thành ngữ Việt Nam. Tuy nhiên đây là thành ngữ xuất xứ từ câu chuyện thời Nam Triều Lương Đại (502-556 sau Công Nguyên). Có một nhà âm nhạc thời cổ đại Trung Quốc tên là Công Minh Nghĩa gảy đàn rất giỏi. Tiếng đàn của ông đã làm rung động trái tim bao người. Một lần nghệ sỹ nhìn thấy một con trâu đang gặm cỏ ven đường, ông liền lấy đàn ra gảy cho trâu nghe. Nhưng trâu chẳng buồn thưởng thức vẫn cứ ung dung gặm cỏ.

 

Thành  ngữ "Phúc bất trùng lai, họa vô đơn chí" nhắc nhở mọi người cần luôn luôn đề phòng với mọi tai họa có thể xảy ra, gắn liền với một câu chuyện đau lòng "Có một người nhà quê phơi cỏ dưới  chân hàng rào. Một hôm người nông dân ấy ra vơ cỏ, ghe thấy có tiếng kêu tích, ích". Lật cỏ lên, người nông dân ấy bắt được con chim trĩ, là giống chim có lông rất đẹp và thịt ăn rất ngon.

 

Thấy vậy, người nông dân lại ra phơi cỏ dưới chân hàng rào, mong lại bắt được con chim trĩ nữa. Hôm ấy cũng có tiếng kêu "tích, tích". Người nông dân mừng thầm chạy vội đến. Nhưng vừa bới đám cỏ lên thì một con rắn  độc cắn luôn vào tay và đã bị chết ngay sau đó. Cảnh nhà bị sa sút. Vợ người nông dân ấy phải vào rừng kiếm củi lấy tiền đong gạo nuôi con, ít sau cũng bị hổ vồ chết". Thật là "Phúc chẳng đến hai lần, họa chẳng về một lượt".


Thành ngữ: "Đã phải đền người lại thiệt quân"… gắn liền với câu chuyện đô đốc Chu Du (Tam Quốc diễn nghĩa), bày mưu gả em gái của Tôn Quyền cho Lưu Bị để hai nước Ngô - Thục có tình thân hòa hiếu sẽ liên kết đánh lại Tào Tháo - được dùng từ thời ấy; chỉ người muốn dùng mưu kế lừa người để kiếm lợi, trái lại bị thiệt thòi từ nhiều phía. Thành ngữ: "Đánh trận trên giấy" được hình thành từ câu chuyện hoàn toàn có thực của Triệu Quát (con trai của danh tướng Triệu Sa, thời Chiến Quốc, nước Triệu) từ nhỏ đã  học binh pháp, rất giỏi bàn luận việc binh. Về sau Triệu Quát thay danh tướng Liêm Pha làm tướng nước Triệu.  Triệu Quát chỉ giỏi dùng binh trên giấy, không hiểu thực tế chiến trường, nên trong trận chiến ở Trường Bình, Triệu Quát đã bị quân Tần đánh cho  đại bại. Việt Nam  có thành ngữ tương tự là "Trăm hay không bằng tay quen". Còn thành ngữ: "Đầu hổ đuôi rắn" (Hổ đầu xà vĩ) giống như "Đầu voi đuôi chuột" của Việt Nam.

 

Câu chuyện: “Qua sông phá cầu” rất nổi tiếng trong Tam Quốc diễn nghĩa. Sau khi rút quân qua cầu Tràng Bản, Trương Dực Đức đã cho phá sập cầu nhằm ngăn cuộc tấn công của quân Tào Tháo. Quân của Tào Tháo đuổi đến đây thì tắc lối. Về sau chuyện này trở thành thành ngữ: "Qua sông phá cầu" (Quá hà sách kiều) để chỉ những con người sau khi đạt được mục đích của mình rồi  thì gạt bỏ người đã giúp  đỡ mình. Việt Nam cũng có các thành ngữ tương tự: "Qua cầu rút ván"; "Tham ván bán thuyền"; "Ăn  cháo đá bát"…

 

"Những câu chuyện thành ngữ" giúp bạn đọc tỏ tường thêm về xuất xứ ngữ liệu thường xuyên dùng; góp thêm vốn từ vựng quý trong giao tiếp ứng xử. Nhìn người biết mình là một phương pháp tự rèn luyện.

 

"Những câu chuyện thành ngữ" thực sự là quan niệm nhân sinh phong phú.

 

Hà Nội, tháng 10 năm 2009

Hoàng Huệ Thụ



NHỮNG BÀI GIỚI THIỆU CỦA THÀNH VIÊN KHÁC


Đăng ký hoặc Đăng nhập để được bình luận


SÁCH KHÁC CÙNG LĨNH VỰC



Xem tiếp





Gửi email cho bạn bè